Bulgaristan Müslümanlarının Osmanlı Devletinden ayrıldıktan sonra, Osmanlı devleti ile Bulgaristan devleti arasında Müslümanların dinî idaresi ile ilgili varılan mutabakat çerçevesinde kurdukları lise seviyesinde dinî eğitim veren ilk örgün eğitim kurumu 1922 yılında Şumnu şehrinde açılan Medresetü’n-Nüvvab’dır. Lise seviyesinde eğitim veren bu okulun mezunlarının gidebileceği, Bulgaristan Müslümanlarının şer’î mahkeme işlerini sevk ve idare edebilecek donanıma sahip kadı naipleri ve müftüler yetiştirmek üzere yüksek din eğitimi verecek olan bir müessese daha planlanmıştır. Nüvvâb’ın âli kısmı olarak tasarlanan üç yıllık Yüksek İslam Enstitüsü, tâli kısım olarak bilinen lisenin mezunlarını vermesinin ardından 1930 yılında faaliyete geçmiştir.
Sofya Yüksek İslam Enstitüsünün temeli işte Nüvvab mektebinin âli kısmı olarak kurulan üç yıllık yüksek okula dayanır. Her iki kurum da 1944 yılında ülkede komünizmin hâkim olmasına kadar eğitime devam etmiştir. Komünist iktidarla birlikte Nüvvab medresesinin tâli kısmı Türk lisesine; âli kısmı da Pedagoji Enstitüsüne dönüştürülmüştür. Türk lisesi faaliyetine devam ederken Pedagoji Enstitüsü 1950 yılında eğitime son vermiştir. Nüvvab mektebi 1945 yılına kadar faaliyette olduğu sürece çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir. Türkiye’de de tanınmış Bulgaristan’dan göç ederek Türkiye’ye yerleşmiş ve ülkemizde hizmet etmiş Merhum Ahmet Davutoğlu ve merhum Osman Keskioğlu gibi önde gelen ilim adamları Nüvvab medresesinden yetişmiştir.
Komünizmin dönemin sona ermesinin ardından 1990 yılında Nüvvab medresesi tekrardan ihya edilerek Şumnu’da bir İmam Hatip lisesi açılmıştır. 1991 yılında da Mestanlı ve Rusçuk şehirlerinde açılan okullarla birlikte İmam Hatip Liselerinin sayısı üçe çıkmıştır. Yine 1990 yılında Bulgaristan Müslümanlar Diyaneti Başmüftülüğüne bağlı olarak Sofya’da da üç yıllık Yüksek İslam Enstitüsü faaliyete geçirilmiştir.
Sofya Yüksek İslam Enstitüsü, 1998 yılından itibaren dört yıllık lisans seviyesinde eğitim vermeye başlamıştır. Enstitünün eğitim kadrosunu başlangıçta az sayıdaki Bulgaristanlı akademisyenin yanı sıra büyük ölçüde Türkiye’den gelen, alanlarında ihtisas sahibi misafir öğretim üyeleri oluşturmuştur. Türk ve Bulgar makamlarınca yapılan anlaşma gereği Yüksek İslam Enstitüsü ve İmam Hatip Liselerine Türkiye Diyanet Vakfı tarafından maddi destek sağlanmıştır.
Enstitü, İlk kurulduğu 1930 yılı ile kapatıldığı 1950 yılları arasında 103 mezun vermiştir. 1990 itibaren otuz yılı aşkın süredir kesintisiz eğitim öğretime devam eden Enstitünün ikinci devresinde ise mezun sayısı beş yüz civarındadır. Yüksek İslam Enstitüsü yüzlerce mezunuyla bugün imam, vaiz, Kur’an Kursu öğretmeni, Bölge Müftüsü, Müftü yardımcısı gibi Başmüftülüğe bağlı çeşitli din hizmeti alanlarının yanı sıra liselerde din dersi öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Yüksek İslam Enstitüsü öğretim kadrosunun bir kısmı da yine Türkiye’de ve diğer İslam ülkelerinde akademik kariyer yapmış Enstitü mezunlarından oluşmaktadır.
Müslüman toplumun kimliğinin muhafazası ve din hizmetlerinin sağlıklı bir biçimde yürütülebilmesi için Enstitüde öğrenim görecek öğrenciler sınavla seçilmektedir. Giriş sınavları, Enstitü akademik kurulunca yazılı ve mülakat yöntemi ile gerçekleştirmektedir. Öğrenciler çoğunlukla Bulgaristan’daki İmam Hatip Lisesi mezunlarından oluşmaktadır. Yüksek İslam Enstitüsü dört yıllık bir lisans eğitim uygulamaktadır. Zorunlu hazırlık sınıfı bulunmamakta ancak Arapça dersinin kredi/saati diğer derslerden fazladır. Alan dersleri bakımından Türkiye’deki İlahiyat ve İslami İlimler Fakültelerindeki müfredat ile uyumlu görünmektedir. Enstitünün eğitim dili Bulgarcadır. Enstitüde Bulgarcanın yanı sıra Türkçe, Türk Dili ve Edebiyatı ve Osmanlı Türkçesi dersleri de verilmektedir.
Enstitünün Bulgarca, Türkçe, Arapça ve İngilizce dillerinde makalelerin yer aldığı “Sofya Yüksek İslam Enstitüsü Yıllığı” isimli yılda bir yayımlanan hakemli dergisi bulunmaktadır.
Enstitü kuruluşundan bu zamana kadar çok sayıda ilmî toplantıya ev sahipliği yapmıştır. Bunlardan son ikisi, geçen yıl (2024) Filibe şehrinde düzenlenen ve Filibe’de İslam Kültür mirasını konu alan ilmî toplantı ile Medresetü’n-nüvvâb’ın yüzüncü yılı münasebetiyle 2022 yılında Şumnu’da gerçekleştirilen ilmî toplantıdır.
Sofya Yüksek İslam Enstitüsü Başmüftülüğe bağlı özerk bir lisans programıdır. Bulgaristan’da yüksek dinî eğitim yapılan tek yüksek öğretim kurumudur. Bulgar makamları tarafından da akredite edilmesi için gerekli başvurular tamamlanmış olup akreditasyon süreci devam etmektedir.
Sofya Yüksek İslam Enstitüsü başta Erasmus olmak üzere değişim programlarına açıktır. Her yıl bu çerçevede öğretim üyesi hareketliliği yaşanmaktadır. Türkiye’de Trakya Üniversitesi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi ve İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi ile ikili anlaşmaları bulunmaktadır.
Sofya Yüksek Enstitüsü, bugün itibariyle kendi hoca kadrosuyla geleceğin ilim adamlarını ve toplumun ihtiyaç duyduğu din hizmetlerinde uzman din görevlileri yetiştirmeye devam etmektedir.
Yakın zamana kadar kiralık binalarda eğitim-öğretimi sürdüren Enstitü’ye Bulgaristan Devleti tarafından Sofya şehir merkezinde eski bir meslek lisesi binası tahsis edilmiştir. Enstitü, 2025-2026 akademik yılında eğitim öğretime Sofya’nın merkezî bir konumunda bulunan ve tamamen yenilenen yerleşkesinde başlamıştır. Bulgaristan’ın Şumnu, Mestanlı ve Rusçuk’tan sonra dördüncü imam hatip lisesi olarak açılan Sofya İmam Hatip Lisesi de Yüksek İslam Enstitüsü ile aynı binada eğitim öğretim vermektedir.
